Miliony okazów ukrytych w muzealnych magazynach i kolekcja, którą można zobaczyć na własne oczy. Na świecie istnieją kolekcje liczące miliony owadów. Motyle, ćmy, chrząszcze, ważki, błonkówki i tysiące innych gatunków są przechowywane w specjalnych szafach, gablotach, pojemnikach oraz preparatach mikroskopowych. Niektóre z tych okazów mają ponad 100, a nawet 300 lat. Po co je gromadzono?
Kto stworzył największe kolekcje? I dlaczego ogromna część tych niezwykłych zbiorów pozostaje niedostępna dla zwykłego zwiedzającego?

Po co właściwie tworzy się kolekcje owadów?

Kolekcja entomologiczna to znacznie więcej niż zbiór pięknych motyli i niezwykłych owadów. Dobrze opisany okaz jest materialnym zapisem konkretnego organizmu, miejsca i czasu. Dzięki takim zbiorom naukowcy mogą identyfikować i porównywać gatunki, badać ich rozmieszczenie, historię oraz zmiany zachodzące w świecie przyrody.

Smithsonian Institution podaje, że jego kolekcja służy m.in. badaniom nad taksonomią, historią życia, geografią i ewolucją owadów. Szczególne znaczenie mają tzw. okazy typowe – egzemplarze związane z naukowym opisem gatunku. Dlatego kolekcję entomologiczną można porównać do ogromnego archiwum przyrody.

Ponad 30 milionów owadów w Londynie

Jedna z najstarszych i najważniejszych kolekcji entomologicznych świata znajduje się w Natural History Museum w Londynie.  Jej historia obejmuje ponad 300 lat gromadzenia okazów, a obecnie zbiór liczy ponad 30 milionów owadów. Szczególnie imponująca jest kolekcja motyli i ciem – Lepidoptera. Muzeum podaje około 12,5 miliona przyszpilonych okazów oraz kolejny milion okazów przechowywanych w papierowych kopertach. Zajmują około 80 000 szuflad. W zbiorach zachowały się nawet motyle z XVII wieku. Część historycznych okazów pochodzi z lat 70. XVII wieku.


Fot.  Natural History Museum, London

35 milionów okazów w Smithsonian

Jeszcze większy zbiór znajduje się w Smithsonian National Museum of Natural History w Waszyngtonie. Smithsonian posiada ponad 35 milionów okazów entomologicznych, reprezentujących około 450 000 gatunków. Wśród szczególnie ważnych części kolekcji znajdują się m.in. chrząszcze, muchówki, błonkówki oraz właśnie motyle i ćmy. I tutaj pojawia się coś, co może zaskoczyć osobę wyobrażającą sobie muzeum jako miejsce pełne gablot.
Ogromna kolekcja Smithsonian nie jest po prostu wielką wystawą dla turystów.
Instytucja wyraźnie informuje, że zbiory entomologiczne są udostępniane wykwalifikowanym naukowcom i doktorantom posiadającym określony cel badawczy, natomiast nie są dostępne dla publicznych wycieczek po kolekcji. Miliony okazów są przede wszystkim zapleczem naukowym.


Fot. Smithsonian National Museum of Natural History

A jak duże kolekcje owadów mamy w Polsce?

Również w Polsce znajdują się imponujące zbiory entomologiczne. Jednym z największych jest kolekcja Instytutu Nauk Biologicznych Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Jej początki sięgają powstania Uniwersytetu w 1944 roku. Zbiór zapoczątkowali Franciszek Ostrowski i Jan Smutek, a później przez dziesięciolecia rozwijali go kolejni badacze. Dzisiaj kolekcja UMCS liczy ponad milion okazów naukowych, ponad 4000 gatunków, 210 gablot, około 11 000 preparatów mikroskopowych oraz około 3000 pojemników z preparatami mokrymi. To prawdziwe naukowe archiwum owadów.

Około 600 000 motyli na Uniwersytecie Jagiellońskim

Szczególnie interesujący z punktu widzenia naszego Muzeum jest zbiór Uniwersytetu Jagiellońskiego. W publikacji dotyczącej kolekcji przyrodniczych UJ opisano około 600 000 okazów Lepidoptera, czyli motyli i ciem. Autorzy określili go jako największy i najcenniejszy pod względem naukowym zbiór motyli w Polsce. Obejmuje okazy z wielu regionów świata: Neotropiku, Afrotropiku, Palearktyki, Orientu, Australii oraz Nearktyki. 
Kolekcja nie powstała za sprawą jednej osoby. Tworzyły ją całe pokolenia naukowców, entomologów-amatorów i kolekcjonerów. Wśród osób, które wniosły do niej znaczące zbiory, wymieniani są m.in. Roman Wojtusiak, Janusz Wojtusiak i Tomasz Pyrcz. Trafiały do niej również duże prywatne kolekcje przekazywane Uniwersytetowi. To pokazuje, jak wielkie znaczenie dla nauki mogą mieć kolekcje tworzone przez dziesiątki, a nawet setki lat.


Fot. Uniwersytet Jagielloński.

Milion okazów nie oznacza miliona okazów na wystawie
I tutaj dochodzimy do bardzo ważnej różnicy. Kiedy czytamy, że instytucja posiada milion, 10 milionów czy 35 milionów okazów, łatwo wyobrazić sobie gigantyczną wystawę. W rzeczywistości zbiory naukowe służą przede wszystkim badaniom, dokumentacji i zachowaniu materiału dla kolejnych pokoleń naukowców. Znaczna część znajduje się w magazynach kolekcyjnych, szufladach i specjalistycznych pomieszczeniach, a dostęp do niej może być ograniczony. Smithsonian jest szczególnie czytelnym przykładem: sama instytucja zaznacza, że jej kolekcje entomologiczne nie są dostępne dla publicznych wycieczek. I właśnie dlatego warto rozróżnić: wielkość całego zbioru naukowego od wielkości kolekcji prezentowanej publiczności.

We Władysławowie kolekcję tworzymy po to, żeby można ją było oglądać

Muzeum Motyli we Władysławowie ma inny charakter niż uniwersyteckie magazyny naukowe. Naszą ideą jest pokazywanie różnorodności świata motyli i owadów ludziom, którzy nie są zawodowymi entomologami. W stałej ekspozycji znajduje się około 4000 prawdziwych okazów motyli i egzotycznych owadów. Nie trzeba być naukowcem. Nie trzeba umawiać wizyty badawczej. Nie trzeba mieć dostępu do uniwersyteckiego magazynu. Można wejść i po prostu zobaczyć je na własne oczy. I właśnie możliwość bezpośredniego porównania okazów pozwala zauważyć rzeczy, których trudno doświadczyć podczas oglądania pojedynczych fotografii: różnice wielkości, kształt skrzydeł, niezwykłe barwy, kamuflaż, symetrię czy detale budowy.


Zwiedzający odkrywają świat motyli i owadów w Muzeum Motyli we Władysławowie.

To nie największa kolekcja naukowa w Polsce.
To stała ekspozycja stworzona po to, żeby można ją było oglądać,
porównywać i odkrywać przez cały rok.